Badania proweniencyjne

Muzea, będąc instytucjami zaufania publicznego i depozytariuszami pamięci o przeszłości, w swej misji podkreślają podstawowe funkcje: gromadzenie muzealiów, ochronę i zapewnienie im trwałości istnienia, opracowywanie naukowe oraz eksponowanie zarówno ich samych, jak również udostępnianie wiedzy o nich. Jednym z zasadniczych elementów tychże badań – obok zagadnień atrybucyjnych, formalno-stylistycznych, technologicznych etc. – jest historia losów muzealiów, rozpoznanie ich pochodzenia. Dzięki badaniom proweniencyjnym można prześledzić los dzieła – od momentu jego powstania do czasów obecnych. Pozwalają one niekiedy także dopomóc w ustaleniu autora, określeniu czasu powstania, w wypadku dzieł sztuki rozpoznaniu sceny czy identyfikacji ukazanej postaci. Długa, dobrze udokumentowana historia zabytków podnosi ich wartość, budzi szacunek i zaufanie społeczne wobec sprawującego nad nimi pieczę muzeum.

Nie zawsze jednak można ustalić losy zabytków. Nie sprzyjały temu wydarzenia minionego stulecia wstrząsanego rewolucjami i wojnami, zmianami granic, wysiedleniami i przesiedleniami ludności, grabieżami i wywłaszczeniami, przejmowaniem majątków oraz zagładą narodów. Te okrutne wydarzenia skutkowały nie tylko śmiercią i przemieszczeniem ludzi, ale powodowały także przemieszczenia, rozproszenia i straty dzieł sztuki zarówno podczas działań wojennych, jak i w czasie opresji okupacji lub przemarszy wrogich czy sojuszniczych wojsk.

Od kilkunastu lat w Europie prowadzone są z dużą intensywnością – służące wyjaśnieniu pochodzenia muzealiów – badania proweniencyjne, które owocują nie tylko konferencjami, służącymi wymianie poglądów i rozwiązywaniu często skomplikowanych problemów, licznymi publikacjami zarówno naukowymi, jak i instruktażowymi, ułatwiającymi tę trudną, wymagającą rzetelności pracę muzealną, ale także przede wszystkim publikowanymi tradycyjnie listami bądź udostępnianymi w sieci internetowej bazami muzealiów o niejasnej proweniencji. Również w Polsce zaczęły pojawiać się podobne inicjatywy, zrazu oddolne wychodzące od historyków sztuki i muzealników (m.in. Komisji Muzeów Stowarzyszenia Historyków Sztuki), później usankcjonowane powołaniem przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego grupy ekspertów. W październiku 2009 r. powołany został przy Departamencie Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego Zespół ekspertów do spraw badań proweniencyjnych w muzeach polskich w zakresie mienia pożydowskiego. W jego skład weszły osoby, które od lat zajmują się badaniami proweniencyjnymi, stratami wojennymi, historią kolekcji prywatnych i zagłady Żydów: Zofia Bandurska, Dariusz Kacprzak, Piotr Kosiewski, Maria Romanowska-Zadrożna, Bożena Steinborn, Magdalena Tarnowska. Zadaniem powołanego zespołu stało się inspirowanie i merytoryczna pomoc muzeom w pracach nad badaniem proweniencji muzealiów.

Pierwszy etap prac zespół zakończył w końcu 2010 r. opracowaniem przewodnika pt. Wskazówki do badań proweniencyjnych muzealiów pod kątem ich ewentualnego pochodzenia z własności żydowskiej, który ma służyć pomocą w prowadzonych badaniach – sprawdzaniu ewentualności pochodzenia muzealiów z mienia zrabowanego Żydom przez Niemców. Obecnie udostępnia go do wykorzystania przez zainteresowane muzea lub ich organizatorów Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów w jubileuszowym tomie „Muzealnictwa” nr 53 za rok 2012, poświęconym tej tematyce. W uruchomionej jednocześnie na stronie internetowej Instytutu zakładce Badania Proweniencji prócz Wskazówek … umieszczamy – do pobrania – także kwestionariusz, dotyczący wstępnego rozpoznania zasobów pod kątem możliwości pochodzenia z dawnej własności żydowskiej oraz podstawowe dokumenty międzynarodowe dotyczące tej problematyki.

Odesłane do Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów przez zainteresowane muzea wypełnione kwestionariusze będą stanowić podstawę do dalszych etapów badań proweniencyjnych w polskich zbiorach publicznych.

Materiały do pobrania:

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce lub konfiguracji usługi.