Zamknij

Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookie pozwalają na poznanie twoich preferencji na podstawie zachowań w serwisie. Uznajemy, że jeżeli kontynuujesz korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę. Poznaj szczegóły i możliwości zmiany ustawień w Polityce Cookies

Rewindykacje dóbr kultury z ZSRR po II wojnie światowej (część I)

"W celu uniknięcia wszelkiego rodzaju nieuzasadnionych pogłosek na temat zadań niemieckich i sowieckich wojsk działających w Polsce, rząd ZSRR i rząd Niemiec oświadczają, że działania tych wojsk nie mają celów sprzecznych z interesami Niemiec lub Związku Sowieckiego i nie przeczą duchowi ani literze Paktu o Nieagresji (...). Przeciwnie, zadanie tych wojsk polega na tym, aby przywrócić w Polsce porządek i spokój, naruszone przez rozpadnięcie się państwa polskiego i pomóc ludności Polski w przebudowie warunków jej państwowego istnienia".

17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła na ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej. Po zajęciu tych terenów administracja cywilna i wojskowa w sposób zorganizowany prowadziła działalność rabunkową na tym obszarze. Rozkazy generałów Timoszenki, Żytkoja czy Kowalowa stanowiły porządek prawny dla terenów okupowanych. Wielu mieszkańców Lwowa, w obawie przed aresztowaniami, przekazało swoje zbiory do bibliotek i muzeów, przede wszystkim do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (w tym Muzeum im. Lubomirskich). W październiku specjalna komisja, w której skład wchodzili I. Sirik i M. Bażan, dokonała przeglądu muzeów Iwowskich. Wnioski zawarto w raporcie skierowanym do U. Burmistrienki, sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Ukrainy.

Na początku 1940 r. przeprowadzono reorganizację muzeów, co sprzyjało rozproszeniu i zniszczeniu wielu przedmiotów z polskich kolekcji i zbiorów. Upaństwowiono zbiory należące do fundacji i osób prywatnych. Po reorganizacji we Lwowie znajdowało się sześć muzeów: Lwowska Galeria Obrazów, Lwowskie Muzeum Historyczne, Muzeum Przemysłu Artystycznego, Prehistoryczne, Etnograficzne i Ukraińskie Muzeum Narodowe. Natomiast zlikwidowano m. in. Muzeum im. Lubomirskich, Muzeum Archidiecezjalne i Muzeum Historyczne miasta Lwowa, którego zbiory znajdujące się budynku Czarnej Kamienicy, w znacznym stopniu zniszczono.

Wiele cennych dzieł zostało skradzionych w okresie okupacji niemieckiej. Z samych tylko zbiorów dawnego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich w latach 1941-1944 skradziono około 18 000 książek (część z nich po wojnie odnaleziono na Śląsku i przewieziono do Wrocławia), a z wchodzącego w skład Zakładu Muzeum im. Lubomirskich 25 rysunków Dürera. Szczególnym "wzięciem" cieszyły się wyroby rzemiosła artystycznego, zwłaszcza ze zbiorów dawnego Muzeum Historycznego i Muzeum Przemysłu Artystycznego.

Podczas okupacji sowieckiej i niemieckiej na ziemiach wschodnich zrabowano i zniszczono ponad 2000 rezydencji oraz parę tysięcy obiektów sakralnych.
27 lipca 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego podpisał ze Związkiem Radzieckim porozumienie o wytyczeniu wschodnich granic Polski wzdłuż Bugu i Sanu. Kształt granic został ustalony ostatecznie w układzie podpisanym w Poczdamie. Przyłączenie terenów wschodnich II Rzeczypospolitej przez ZSRR spowodowało pozostawienie olbrzymiej liczby polskich dóbr kultury. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 18 grudnia 1942 r. o przywróceniu polskiego porządku prawnego na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej oraz Deklaracja Państw Sojuszniczych o nie uznaniu porządku prawnego na terytoriach okupowanych z 1943 r. (podpisana również przez ZSRR) nie miały w tym momencie żadnego znaczenia.

Niewielką ilość dóbr kultury dopuszczały umowy o repatriacji ludności, podpisane przez PKWN z Litewską SRR i Białoruską SRR (9 września) oraz z Ukraińską SRR (22 września). W Łucku, Wilnie i we Lwowie powołano Pełnomocników Rządu ds. Repatriacji.

13 czerwca 1945 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki, powołując się na pakt przyjaźni, wzajemnej pomocy i powojennej współpracy z 21 kwietnia 1945 r., wystąpiło do Ministerstwa Spraw Zagranicznych z prośbą o podjęcie starań o rewindykację polskich dóbr kultury z ZSRR. W piśmie tym stwierdzono, iż do Polski powinny wrócić zabytki stanowiące dorobek całego narodu, a które swoją istota i charakterem nie są ściśle związane z dorobkiem kulturalnym narodów ukraińskiego, białoruskiego i litewskiego. Wymieniono tu m.in. pamiątki po polskich królach, wodzach i mężach stanu, militaria, zbiory prywatne Polaków, fundacje narodowe polskie, przeznaczone przez ich prywatnych założycieli - Polaków, do pielęgnowania kultury polskiej.

Podstawą podejmowanych działań mających na celu odzyskanie dóbr kultury była umowa między Polska i ZSRR, w sprawie wynagrodzenia szkód wyrządzonych przez okupację niemiecką, zawarta 16 sierpnia 1945 r. W połowie 1945 r. w Ministerstwie Kultury i Sztuki, w ramach Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, powstał Wydział (później Biuro) Rewindykacji i Odszkodowań, którym kierował Władysław Tomkiewicz. Natomiast opracowywaniem strat wojennych bibliotek, pod kierownictwem Józefa Grycza, zajmowało się Ministerstwo Oświaty. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż informacje na temat strat wojennych zbierano przez cały okres okupacji. Materiały zebrane przez poszczególne departamenty Delegatury Rządu RP na Kraj przesyłano do Londynu.
Ministerstwo Oświaty i Ministerstwo Kultury i Sztuki, obok spraw związanych z odzyskaniem dóbr kultury zagrabionych podczas wojny przez Niemców, zajęły się też problemami dotyczącymi polskiego mienia pozostającego na terenach przyłączonych do ZSRR. Przewidywano repatriację całego polskiego majątku z terenów wschodnich. Z inspiracji Biura Rewindykacji i Odszkodowań powstał memoriał Ksawerego Piwockiego Zasady ewakuacji dóbr kulturalnych polskich z terenów objętych przez ZSRR. Był to jeden z najważniejszych memoriałów, obok opracowania Tadeusz Mańkowskiego O rewindykacji zbiorów Iwowskich i memoriału w sprawie repatriacji archiwów, bibliotek oraz muzeów naukowo-artystycznych ze Lwowa i Wilna autorstwa Franciszka Bujaka, Stefana Inglota i Karola Badeckiego. W lipcu Wydział Bibliotek Ministerstwa Oświaty opracował memorandum w sprawie repatriacji bibliotek polskich z ziem wschodnich. Opracowania te zawierały wykazy zbiorów, które powinny podlegać repatriacji.

W. Bażan, wicepremier Ukraińskiej SRR jeszcze w 1945 r. podczas przemówienia wygłoszonego na polach grunwaldzkich stwierdził, że całe polskie mienie kulturalne, które znajduje się na terytorium republiki ukraińskiej, będzie przekazane jeszcze w roku bieżącym. Wkrótce okazało się, że były to deklaracje bez pokrycia.

Literatura i archiwalia:

  1. Niemiecko-Sowiecki komunikat z dnia 18 września 1939 roku
  2. Sukiennicki W., Biała księga. Fakty i dokumenty z dwóch wojen światowych. Paryż 1964 r., s. 75
  3. CDIA-Lwów, fond 859, op. 1, spr. 10. [za:] Początki sowietyzacji Kresów Wschodnich Drugiej Rzeczpospolitej (jesień 1939). Bydgoszcz 1997, s. 59.
  4. AAN, BRiO 387/71 s.11-14. [w:] W. Kowalski Likwidacja skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury. Warszawa 1994, s.177-180.
  5. Matwijów M., Walka o Iwowskie dobra kultury. Warszawa-Wrocław 1997

Wersja do druku